De intimiteit van het sterven

doende_dandyn_1198782554_7978352

Ik heb in de ziekenhuizen waar ik de afgelopen 40 jaar heb gewerkt veel patiënten zien sterven, of was ik in de nabije omgeving toen zij stierven. In vrijwel alle gevallen van een te voorzien overlijden waren ook dierbaren van de stervenden dichtbij. Zij waren zeer dichtbij. Zij zaten naast het bed, hielden de handen van de stervende vast, streelden hun haar en spraken hen zachte woorden toe. Er was veelal intimiteit en sereniteit. Verpleegkundigen trokken de bedgordijnen dicht, dempten het licht en zetten alarmen van infuuspompen en monitors uit. De ‘witte jassen’ trokken zich terug en gunden de naasten de intimiteit bij het sterven van hun geliefde. Dit werd altijd diep gewaardeerd en verpleegkundigen en artsen voltrokken dit bijna routinematig. En zo hoort en moet het zijn.

Vanmorgen liep ik langs de boekhandel in mijn woonplaats. Mijn oog viel op de standaard met dagbladen. In het bovenste vak ‘de Volkskrant’. Boven de vouw stonden twee foto’s: een foto van Koerden in een gemotoriseerde boot en een foto van een vrouw met haar echtgenoot enkele seconden voor het overlijden van de vrouw genomen.

De laatste foto is een beeld uit de inmiddels veelbesproken documentaire ‘Levenseindekliniek’ die afgelopen maandag op de Nederlandse televisie is uitgezonden.

Binnenin de krant nog zes genummerde foto’s. Foto vijf heeft als tekst ‘Omringd door haar man en familie wordt de injectie toegediend’. De foto is luttele seconden voor de dood van de vrouw genomen. Foto zes laat het bleke gezicht van de dode vrouw zien. Vrijwel iedereen kent inmiddels de beelden. Ontkomen is moeilijk. De levensbeëindiging van deze vrouw is nu al de bekendste en meest besproken actieve levensbeëindiging in de geschiedenis van de Nederlandse euthanasiepraktijk en de film moet het buitenland nog bereiken.

Honderdduizenden, wellicht miljoenen mensen hebben de vrouw in helder licht in meedogenloze confronterende beelden op haar bank zien sterven in de documentaire. Foto’s van de finale momenten in haar leven zijn nu op websites, in kranten en op sociale media gemakkelijk terug te vinden. Haar finale levensmoment is uitgezonden bij DWDD en vele duizenden malen opnieuw bekeken via ‘uitzending gemist’. Haar sterven is hierdoor niet intiem gebleven, niet sereen, maar de beelden daarvan publiek bezit geworden, ze zijn daardoor wellicht zelfs banaal geworden.

En voor een gedirigeerd sterven, wat euthanasie is, is dat wel opmerkelijk. Juist dan kan de sereniteit en intimiteit worden bewerkstelligd, bewaakt en behouden. De beelden van de aanwezigheid hierbij zijn dan alleen nog toegankelijk in de herinneringen van de intimi die erbij aanwezig waren. En zo hoort dat te zijn.

Ik ben, zoals ik in een eerdere blog en op de opiniepagina van de NRC heb kunnen verwoorden, om verschillende redenen verbijsterd en verontrust over de levensbeëindiging van deze vrouw. De onrust is de gehele afgelopen week gebleven, en ging maar niet over. Toen ik vanmorgen buiten de boekwinkel ‘de Volkskrant’ opensloeg en de foto’s van het sterven van de vrouw in alle blote openbaarheid weer zag begreep ik mijn persisterende onrust en verbijstering ineens beter.

Wanneer en hoe heeft de vrouw toestemming gegeven dat haar levensbeëindiging en sterven gefilmd mocht worden en voor een miljoenenpubliek vertoond mocht worden? Toestemming hiervoor moet, vind ik, expliciet zijn en is zeker niet te veronderstellen door anderen. Ook anderen dan de betrokkene zelf, zoals de echtgenoot, mogen hier geen toestemming voor geven.

De levensbeëindiging is uitgevoerd op basis van een eerdere wilsverklaring, eerdere uitspraken van de vrouw en als doodswens geïnterpreteerde lege onsamenhangende woorden in de laatste levensfase.

Pas nadat de semantische dementie van de vrouw gevorderd was tot een niveau dat haar woorden leeg, hol en onsamenhangend waren geworden (als teken van het onomkeerbare ziekteproces in haar hersenen) is zij bezocht door de arts van de levenseindekliniek en is de euthanasieprocedure in gang gezet. Pas toen is ook de filmploeg in beeld gekomen. Aannemelijk is dat zij zelf, vanwege haar ernstige communicatiestoornis, geen geïnformeerde toestemming heeft kunnen geven voor het filmen van haar sterven.

Screen Shot 2016-02-19 at 20.39.20

Nu is het filmen van autorijden, bezoek aan een schaatsstadion, of het drinken van een glas wijn niet iets waarvoor toestemming essentieel is en kan de toestemming hiervoor verondersteld worden. Voor het filmen van de levensbeëindiging en het daadwerkelijke sterven in aanwezigheid van een filmploeg ligt dat toch echt geheel anders. En dat betreft dan uiteraard ook het publiekelijk uitzenden van de gefilmde beelden voor een miljoenenpubliek. Dat kan alleen maar als je dat zelf wil en daar nadrukkelijk toestemming voor hebt gegeven.

Net als artsen en verpleegkundigen zich discreet terugtrekken bij stervende patiënten en de intimiteit en privacy aan de naasten laten, zo had ook de filmploeg zich moeten terugtrekken bij dit moment. Zoals dat is gebeurt bij de andere twee in de documentaire gefilmde patiënten. Sommige gebeurtenissen in het leven film je gewoon domweg niet, één daarvan is het moment van sterven.

Zij hadden zich vooral moeten terugtrekken omdat de vrouw hier, gezien haar ziekte, geen toestemming voor heeft kunnen geven. Zij was willoos in deze besluitvorming en kon slechts gelaten ondergaan. Anderen hebben het nodig gevonden een van haar meest intieme momenten, haar sterven, publiekelijk te maken. Moreel is hiermee een grens overschreden. Haar morele belangen zijn hiermee geschonden.Het is ronduit verbazend dat zo weinig mensen de laatste dagen hierover zijn gevallen.

Ik begrijp mijn persisterende onrust nu beter, maar mijn verbijstering over dat wij dit willen en ook doen is gebleven. Is zelfs sterker geworden. Het is een tijd van onbehagen.

Naschrift: Naar aanleiding van deze blog heb ik dinsdag 23 februari bij BrandpuntTV gesproken over dat het immoreel is om de euthanasie van een beslissingsonbekwame patient op de televisie uit te zenden. Bekijk hier de uitzending

Schermafbeelding 2016-02-23 om 23.46.07

 

 

7 thoughts on “De intimiteit van het sterven

  1. Van wie is ons lichaam? Het is een fascinerende vraag. In de media zien we dagelijks foto’s met de ‘anonieme’ lijken van daders en slachtoffers van oorlogsgeweld, in omstandigheden die niet bepaald flatterend zijn. Is het daarom ongewenst? Hetzelfde geldt voor nog ongeboren baby’s. Ook zij kunnen geen toestemming geven dat we ultrasound-beelden van hun naakte vorm maken en publiceren. Moeten we het daarom maar niet doen?

  2. Heeft dit misschien ook iets te maken met de kijkers file op de autobaan bij een ongeluk? Is de mens bewust of onbewust op zoek naar “sensatie”.

    Komt dit door het ontbreken van empathie? Een seconden even inleven in de ander, even een seconden denken “Zou ik dit zou willen?”

    Gelukkig heb ik de uitzending, de filmpjes niet gezien, aan de foto kon ik niet ontsnappen helaas!

    Bedankt Erwin voor dit mooie stuk, heel mooi geschreven. Ga het verder delen.

    Ignar

  3. Precies! je benoemd datgene waar mijn onrust ook vandaan kwam. Sterven is niet iets waar heel Nederland (en straks de hele wereld) bij mee hoeft te kijken. In haar geval vroeg ik me ook af of ze voor dit laatste stukje toestemming heeft gegeven.

  4. Het hupakee weg,gaat ook mijn hoofd nog niet uit. Dat laatste stuk had buiten beeld moeten blijven is ook mijn mening. Op het voorafgaande heb ik geen commentaar,je ziet immers maar fragmenten uit haar leven. Wat ik wel bizar vond is dat ze nog auto reed!! Hoogst verbaast en knap gevaarlijk ook lijkt me,mede voor mede weggebruikers!

  5. Ik heb de uitzending niet gezien en niet gemist… De beschrijving en de foto’s zeiden mij genoeg. De door de ‘euthanasiasten’ beloofde regie over de de eigen dood werd ter wille van de eigen propaganda fide overgedragen aan de camera-regie. ‘Is iedereen er klaar voor? Opname 5 tellen na nu…’ Ik heb in mijn omgeving de meesten die ik heb zien sterven, dat goed en ‘gewoon’ zien doen. Waarbij de intimiteit maar ook het geheim wat de dood is, konden worden gerespecteerd. Maar waarom moeten de uitzonderingen die er altijd waren en er altijd zullen zijn de norm van de discussie bepalen? Moet de discussie niet in de allereerste plaats gaan over de ars moriendi en, zoals u dat goed aangeeft over de kunst van de nabijheid in iemands laatste uren? Dat vraagt om loslaten en niet om afsnijden.

  6. Erwin, spijker op z’n kop. Ben het meer dan eens met wat je schrijft. Met name het ethische vraagstuk betreffende de wilsbekwaamheid en het gebrek aan toestemming van betrokkene persoon. Je algemene aanname dat iedereen in een serene en waardige plaats en situatie mag sterven is in deze discussie naar mijn beleving irrelevant. Dat is immers niet voor iedereen weggelegd nog wenselijk, kan zeer persoonlijk of cultureel bepaald zijn. Maar deel nogmaals je verontwaardiging en dank je voor het schrijven van dit stuk. Je hebt mij tijdens mijn opleiding veel geleerd over ethiek. Respect voor je kennis en toewijding.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s