Plague doctors masks

DSC03988‘Inde Maant van Junius ben ik by gevalle met den Chirurgijn Adolph Fildar gegaan door de straat gemeenlijk en in de wandel Bloemerstraat genoemt…’
Dit schrijft IJsbrand van Diemerbroeck, arts in Nijmegen ten tijde van de pest epidemie van 1636, in zijn boek  ‘Traktaat van de Pest’, de Nederlandse vertaling van zijn in het Latijn geschreven boek over de pest. Het boek werd in Middelburg uitgegeven in 1671. Hij beschrijft hoe hij samen met de chirurgijn diverse pestslachtoffers bezocht. In het boek staan vele patiënten met naam en toenaam beschreven. De behandeling was symptomatisch. Velen bezweken aan de pest.
Een van de beschreven patiënten, verderop in het boek is de chirurgijn Aldoph Fildar zelf. De onfortuinlijke man kreeg op 11 juli 1636 de pest. Hij behandelde eerst zich zelf, maar uiteindelijk ging hij bij Van Diemerbroeck ten rade. Deze heeft hem nog behandeld. Maar het mocht niet baten: ‘…de krachten gemelijk vervallende heeft den Zieken de overwinning aan de Ziekte moeten laten.
Titelpagina van het Traktaat van de pest door IJsbrand van Diemerbroeck
Titelpagina van het Traktaat van de pest door IJsbrand van Diemerbroeck, 1671
In juli-september 1720 heerste er een verschrikkelijke pestepidemie in Marseille in Frankrijk. In Europische Mercurius van 1720 (pagina 8, 162-164 en 170) staat een beschrijving van de epidemie waarbij binnen drie maanden circa 100.000 mensen omkwamen. Er stierven op sommige dagen meer dan 1000 mensen aan de pest. Er staat: ‘…te zenden naar hunne ziekenhuizen, en in een bijzonder Hospitaal geschikt: De Doctoren en Chirurgijns met hunne Knegst zijn daar gestorven, en de Aalmoesseniers niet gespaart, zo dat de Zieken in de straten en op den Drempel der Ziekenhuizen moesten onbeholpen blijven leggen en vergaan‘. Circa 25 artsen en chirurgijns uit Marseille bezweken aan de pest. 
'La tourette', een straat in Marseille in 1720 tijdens de pest epidemie. Schilderij van Michel serre (Atger Museum, Motpellier)
‘La tourette’, een straat in Marseille in 1720 tijdens de pestepidemie. Schilderij van Michel Serre (Atger Museum, Montpellier)

Tussen 1601-1604 stierven in Rotterdam drie stadsdoctoren en vier chirurgijns aan de pest. 

Drie voorbeelden van het gevaar dat artsen en chirurgijns liepen bij hun contact met pestslachtoffers. En de oude literatuur staat er vol mee.

Artsen, chirurgijns en vroedvrouwen werden steeds terughoudender om pestslachtoffers te helpen. Het was een gevaar voor hen zelf, en vele burgers gaven aan niet meer door hen behandeld te willen worden als zij ook pestslachtoffers behandelden. Pestmeesters (en hun familie) werden geweerd uit de samenleving en moesten soms buiten de stad wonen. De angst voor besmetting was groot.
Het was logisch dat de pestdokters zich wilden wapenen tegen de besmetting met de dodelijke ziekte.  Beschermende kleding was dan een voor de hand liggende gedachte. Net zoals artsen en verpleegkundigen zich heden ten dage met speciale kleding, mond- en hoofdbedekking en handschoenen beschermen bij de behandeling van patiënten met zeer besmettelijke ziekten. 
Zij waren de pestdokters of pestmeesters.
De gravure van Gerhart Altzenbach in meer detail
De gravure van Gerhart Altzenbach (17e eeuw). Collectie Yale Medical Library, Clements C. Fry Collection
Screen Shot 2013-08-05 at 15.42.41
De satirische afbeelding van een pestdokter van Paulus Furst, 1656
Een andere bekende afbeelding is van Johannn Melchior Fussli (1677-1736) van een pestdokter uit Marseille. Deze pestmeester droeg weliswaar een snavelmasker, maar is niet head-to-toe ingepakt met beschermende kleding. De afbeelding is afgebeeld en besproken in het boek A tragedy of the great plague of Milan in 1630 door Robert Fletcher (1898).
Gravure door  Johannn Melchior Fussli (1677-1736) van een pestdokter uit Marseille. Deze pestmeester droeg weliswaar een snavelmasker, maar is niet head-to-toe ingepakt met beschermende kleding. De afbeelding is afgebeeld en besproken in het boek A tragedy of the great plague of Milan in 1630 door Robert Fletcher (1898).

De pest is een acute infectieziekte die veroorzaakt wordt door de bacterie Yersinia pestis. De ziekte heeft tussen midden 1300 en midden 1700 tussen 75-200 miljoen dodelijke slachtoffers gemaakt in Europa. Er zijn twee vormen van pest: longpest en builenpest. De longpest verliep zeer fulminant en was binnen drie dagen dodelijk. De builenpest was milder en naar schattingen overleefde circa 35% deze vorm. Artsen waren hulpeloos tegen de pest. De builen in oksels en liezen werden ingesneden, er werd adergelaten en diverse kruidenmengels werden toegediend. Er waren speciale pestdokters, pestmeesters en pestvroedvrouwen. De speciale pestdokters waren vanuit vele Europese landen bekend. In Italië werden zij ‘Medica della Peste’ of ‘Dottore della peste’ genoemd. In Duitsland noemde men hen ‘Pestartzt’. Ook uit Nederland zijn zij bekend. Pestdokters  waren in de pest gespecialiseerde artsen, chirurgijns (pestdokters) of medisch ongeschoolden (pestmeesters). Sommigen kleden zich met beschermende kleding. Afbeeldingen en beschrijvingen van deze  kleding zijn vooral bekend uit de zeventiende eeuw. De voornaamste taak van de pestdokters was om tijdens pestepidemieën de pestlijders te herkennen en te isoleren om verspreiding van de ziekte zoveel mogelijk te voorkomen. Pestdokters met een medische opleiding behandelden de pestlijders ook, bijvoorbeeld met aderlaten, medicamenten, kruiden of het insnijden van de pestbuilen. Een bekende medisch geschoolde  pestdokter was de Nijmeegse arts IJsbrand van Diemerbroeck die honderden pestlijders behandelde in de epidemie in 1636 (waarbij de helft van de inwoners van Nijmegen kwam te overlijden aan de pest) en hier een wijdlopig boek over schreef. (Hier een PDF van dit boek.)

Het insnijden van een pestbuil
Het insnijden van een pestbuil

Er is voldoende bewijs dat sommige (niet alle)  pestdokters na 1620 speciale kleding droegen. Van voor 1620 heb ik geen bewijzen kunnen vinden. Het meest opvallende onderdeel van het kostuum van deze pestdokters was het snavelmasker. Het masker had twee glazen openingen voor de ogen en een lange holle bek. In deze holle snavel werden bepaalde kruiden (zoals mint), gedroogde bloemen (rozen) en andere stoffen (ambergrijs, kamfer, azijn) gedaan, waarschijnlijk om besmetting met de pest tegen te gaan en om de stank  te verminderen. Verder droegen deze pestdokters een zwarte leren hoed, die hun medische professie moest benadrukken: immers alleen artsen droegen dit soort hoeden. Verder een tot op de grond reikende zwarte jas gemaakt van leer of met wax bestreken stof (zogenaamde Toile-Ciree), een hoofd bedekkende zwarte of witte kap, zwarte leren handschoenen en hoge leren laarzen. In de hand hadden zij een stok om in de pestlijders te kunnen prikken om te zien of deze nog leefden en om al te opdringerige hoestende pestlijders op afstand te houden.

Doctor Francois Chicoyneau (1672-1752) tijdens de pestepidemie van Marseille 1720
Doctor Francois Chicoyneau (1672-1752) tijdens de pestepidemie van Marseille 1720
Pestdokter in ongebruikelijke outfit. Oorsprong onbekend
Pestdokter. Herkomst onbekend.  Opening van de snavel aan de onderzijde met rooster

Zoals in de inleiding beschreven liepen de pestdokters een reëel gevaar. Het beroep was gevaarlijk, moeilijk en tijdens de piek van de epidemie onaangenaam. Zonder beschermende kleding liepen de pestdokters een serieus gevaar om zelf ook besmet te raken. Ook de pestdokters die zich tegen besmetting kleden liepen, ondanks de beschermende kleding, toch een niet te verwaarlozen kans op besmetting. Zij werkten in de stank, tussen stervende pestlijders in grote steden waar de hygiëne ver te zoeken was. Vele pestdokters stierven uiteindelijk zelf ook aan de pest.

Pestmasker in het Deutschen Medizinhistorischen Museums, Berlijn
Authentiek pestartsmasker (circa 1700) in het Deutschen Medizinhistorischen Museums, Ingolstadt (Coll Nummer 02/222)
Authentiek pestartsmasker (c. 1750). Duitsland. Collectie Deutsches Historisches Museum, Berlijn (coll.nr AK 2006/51)
Authentiek pestartsmasker (c. 1750). Duitsland. Collectie Deutsches Historisches Museum, Berlijn (coll.nr AK 2006/51)

De bekendste afbeelding van een pestdokter met aangepaste kleding is de kopergravure van Paulus Furst uit 1656.Hierop is een pestdokter in typische kledij te zien: snavelmasker, lange leren of canvas met wax geïmpregneerde jas, leren hoed en een lange stok. Op de gravure aan de top van de stok is een gevleugelde zandloper te zien, een teken van het tijdelijke leven. Sommigen denken dat dit geen serieuze afbeelding is, maar een weergave van een fantasiefiguur, maar daarover verder meer.

De Deense arts-anatoom Thomas Bartholin beschrijft Italiaanse pestdokters in zijn ‘Historiarum Anatomicarum & Medicarum Rariorum Centuria V. & VI.‘ in Historiarum LXXI, in het vijfde boek, uit 1661. Hij beeldde een pestdokter af, duidelijk gebaseerd op de plaat van Paulus Furst.

Titelpagina (rechts) en plaat van een pestdokter uit het boek van Thomas Bartholin, 1661
Titelpagina (rechts) en plaat van een pestdokter uit het boek van Thomas Bartholin, 1661

Een andere bekende afbeelding is van Johannn Melchior Fussli (1677-1736) van een pestdokter uit Marseille. Deze pestmeester droeg weliswaar een snavelmasker, maar is niet head-to-toe ingepakt met beschermende kleding. De afbeelding is afgebeeld en besproken in het boek A tragedy of the great plague of Milan in 1630 door Robert Fletcher (1898).

Pestdokters. Links afbeedling uit het boek van Manget (1721), rechts een hierop gebaseerde gravure, de Nijmeegse pestdokter IJsbrand van Diemerbroeck uitbeeldend
Pestdokters. Links afbeedling uit het boek van Manget (1721), rechts een hierop gebaseerde gravure, de Nijmeegse pestdokter IJsbrand van Diemerbroeck uitbeeldend. Snavel met neusgaten volgens beschrijving Charles de Colme.
Pestdokters, Marseille 1720
Pestdokters, Marseille 1720

Wie heeft dit kostuum bedacht? Deze eer is toegeschreven aan de Franse arts Charles de Lorme, lijfarts van Louis XIII, die in 1619 met het plan kwam de artsen tegen de pest te beschermen met een hoofd-tot-teen-pak. Op zichzelf is dit een zeer logische gedachte. Waarom zou een arts die zich in nauw contact stelde met pestlijders zich immers hier niet zo goed als mogelijk willen beschermen? Hij wist dat hij een gevaar liep en was er getuige van dat collega’s aan de pest stierven na besmet te zijn geraakt tijdens patientencontact.

Traite de la Peste van Manget (1721)

Traite de la Peste (1721) Manget

Er zijn verschillende varianten van het pestmeester kostuum beschreven en afgebeeld, zoals al uit de twee bekendste gravures van Furst en Fussli te zien is. Sommigen zijn gefantaseerd, anderen gebaseerd op beschrijvingen in de medische wetenschappelijke literatuur uit de 18e eeuw. Andere afbeeldingen, zoals die hierboven, laten pestdokters in lichtgekleurde jassen zien.

Een andere variatie (die niet overeen komt met de beschrijving van Charles de Lorme)  is te zien op een vroeg-negentiende-eeuwse lithografie (hieronder afgebeeld). Ik heb slecht een beschrijving gevonden van een beschermende jas tot op kniehoogte. Kardinaal Giovanni Carlo de’ Medici beschrijft dat de artsen een jas tot op kniehoogte moesten dragen (geciteerd in M. Bini, La peste dell’anno 1631. Bollettino Storico Empolese 1961-1962: 5).

Vroeg 19e eeuwse steendruk (1837)
Vroeg 19e eeuwse steendruk (1827)

Reconstructie van een Italiaanse variant pestdokter kostuum

Pestdokter. Foto van Erwin Olaf, Leidens onzet. Hoewel zeer fraai weergegeven, historisch waarschijnlijk niet correct omdat in 1594 het masker nog niet beschreven was

In het boek ‘The epidemics of the middle ages‘ (1846) beschrijft J.F.C. Hecker dat tijdens de grote pest epidemieën wetenschap en kunst op een laag niveau kwamen te staan, met name vanwege de machteloosheid ten  opzichte van de natuurkrachten. Dit resulteerde in het feit dat de pestdokters onderwerp van satire werden. Hij citeert een 17e eeuws gedicht om dit te illustreren:

‘As may be seen on picture here, In Rome the doctors do appear, When to their patients they are called, In places by the plague appalled, Their hats and cloaks of fashion new, Are made of oilcloth, dark of hue, Their caps with glasses are designed, Their bills with antidotes all lined, That foursome air may do not harm, Nor cause the doctor man alarm, The staff in hand must serve to show, Their noble trade where’er they go’

Er is een minder bekende variant van beschermende kleding bekend. De artsen, chirurgijns of andere hulpverleners waren geheel hetzelfde gekleed als de ‘snaveldokter’, maar dan zonder het snavelmasker. In plaats daarvan hing er een leren of een met wax geïmpregneerde lap met ooggaten voor het gezicht, zoals hieronder is weergeven. Ook hier, net als het snavelmasker, om besmetting te voorkomen.

$T2eC16F,!)QE9s3HCoGrBS!pLOYUjg~~60_12

be4f738855

Tijdens de pestepidemieën eind 1800 begin 1900 beschermden artsen zich met behulp van kleding tegen besmetting met longpest, zoals op de foto hieronder te zien is.

Pestarts en patient, China circa 1900
Pestarts en patient, China circa 1900

Sommigen zeggen dat de beschermende kleding nooit echt door de pestdokters gedragen zijn, maar alleen voorkwam in de ‘Commedia dell’arte’, het Italiaanse typentoneel.  Het carnavalsmasker is eerder gebaseerd op het echte pestdoktersmasker, dan andersom. Dat er later een satirisch masker is ontsproten vanuit de maskers van de pestdokters is geen bewijs dat ze nooit door de dokters gedragen zouden zijn.  Dat sinds de 19e eeuw tijdens het Italiaanse carnaval pestmaskers gedragen worden is letterlijk en figuurlijk een ‘lange neus’ maken naar de dood en de pest.

Venetiaans carnavals masker geinspireerd op het masker van de pestdokter
Venetiaans carnavals masker geinspireerd op het masker van de pestdokter

Bijvoorbeeld de Nederlandse historicus Henk ’t Jong windt zich erg over op over het feit dat gezegd wordt dat de kleding van de pestmeesters historisch correct  zou zijn en schrijft dat alles grote onzin is en gebaseerd is op een verkeerd geïnterpreteerde gravure en dat er geen enkele betrouwbare beschrijving of afbeelding bestaat.

Ik ben het dus niet met hem eens. Ten eerste: er zijn, denk ik, wel degelijk voldoende betrouwbare bronnen. De eerste beschrijving van Charles de Lorne uit 1619 is goed gedocumenteerd (M. Lucenet, La peste, fleau majeur’ Extraits de la Bibliotheque InterUniversitaire, Paris 1994). Zijn idee sneed hout en was gemakkelijk uit te voeren. Verder staat in het boek ‘Traité de la peste recueilli des meilleurs auteurs anciens et modernes’ uit 1721 van de Zwitserse arts Jean-Jacques Manget, dat hij schreef naar aanleiding van de pestepidemie in Marseille, dat het kostuum gedragen werd door pestdokters in Nijmegen tijdens de grote epidemie in 1636-1637. Er staat ook een gravure van dit kostuum in het boek (deze gravure staat ook in ‘Un procureur Lyonnais des theories microbiennes, J.B. Goiffon et al Nature Animee de la Peste, van Humbert Mollierre, 1885). Verder is er een  gravure bekend van IJsbrand van Diemerbroeck, de arts die de pestepidemie van Nijmegen uitvoerig heeft beschreven, waar hij in vol ornaat is afgebeeld. Hiervan kan men nog discussiëren hoe betrouwbaar deze plaat is. In zijn boek over de pest schrijft Van Diemerbroeck zelf niets over beschermende kleding. Van Diemerbroeck wist zelf besmetting met de pest in ieder geval te voorkomen, maar zoals in de inleiding beschreven, stierf een van de chirurgijnen waarmee hij samenwerkte aan de ziekte. Waarschijnlijk is plaat  van Van Diemerbroeck in de negentiende eeuw gemaakt naar de afbeelding uit Manget zijn boek. Wel is het zo dat Manget de Nijmeegse pestepidemie in zijn boek beschrijft. Ook van andere pestepidemieen is beschreven dat de pestartsen het kostuum inclusief snavelmasker droegen.

Maar er is ook een, in mijn ogen betrouwbare,  afbeelding van een pestdokter met naam en toenaam. In de collectie van het Duitse Nationalmuseum in Nurnberg is een gravure aanwezig waarop de Franse pestdokter Francois Chicoyneau (1672-1752) in zijn kostuum staat afgebeeld dat hij tijdens de pestepidemie van Marseille van 1720 droeg. Hij is wel in dezelfde houding weergegeven als de pestdokter op de gravure van Furst, maar de hoofdbedekking en het masker zijn anders. Tijdens de pestepidemie van Marseille overleden dagelijks circa 1000 mensen. De dodendragers bezweken zelf snel aan de pest, mede, zo schrijft John Ireland in zijn boekje ‘The plague of Marseilles in the Year 1720‘ dat in 1834 werd uitgegeven, doordat zij geen beschermende kleding droegen. Circa 25 artsen bezweken door besmetting, maar Chicoyneau wist, ondanks dat hij zich midden tussen de pestlijders begaf, besmetting te voorkomen.

In de Italiaanse literatuur uit de 17e eeuw zijn veel beschrijvingen te vinden. Zo schrijft A. Brighetti in zijn ‘Bolongna e la peste del 1630‘ dat artsen tijdens de epidemie van 1630-1631 de kleding droegen. F. Pona schrijft in 1631 in zijn ‘Il gran contagio di Verona nel 1630‘ op pagina 30  uitvoerig over de kleding gedragen in de plaats Lucca. F. Rondinelli schrijft in 1634 in zijn Relazione del contagio stato in Firenze l’anno 1630 e 1633 op pagina 54 over de artsenkledij. Ook over de epidemie uit 1656-1657 is de beschermende kleding beschreven. In 1658 door M. Antero da san Bonaventura (in Li lazaretti della citta e riviere di Genova del 1657). Hij beschrijft dat artsen in Genoa de pestdokterkostuums droegen.

Het meest overtuigende bewijs dat pestdokters gesnavelde maskers droegen is natuurlijk het bewaard gebleven masker uit 1700 in het Deutsches Medizinhistorisches Museum in Ingolstadt. Een ander, vergelijkbaar exemplaar, vormt onderdeel van de collectie van het Deutsches Historisches Museum in Berlijn.

Tekening van de Giovanni Grevembroch, 18e eeuw
Tekening van de Giovanni Grevembroch, 18e eeuw

De historicus ’t Jong schrijft over Thomas Bartholin dat deze waarschijnlijk tijdens een carnaval in Italië geweest is en daar pestdokters gezien heeft die eigenlijk carnavalgangers waren. De goedgelovige Deense arts had het volgens ’t Jong allemaal verkeerd gezien. Nu had Bartholin soms wel iets teveel fantasie, maar zo gek was deze arts nu ook weer niet. In 1656-1657 heerste er in Venetië een heftige pestepidemie waarbij 90.000 mensen omkwamen. Ook Rome was in deze periode getroffen. Er is door Anetro in 1658 uitvoerig geschreven over de kleding gedragen tijdens de pest van Genoa in 1656.  Ook in Denemarken heerste met regelmaat de pest. Bartholin deed ervaring op hoe artsen in Italië met de pest om gingen. Bartholin schreef zijn boek daarna, in 1661. De Deense arts zal wel iets meer vernomen en gelezen hebben over de pest dan alleen een carnaval meegemaakt te hebben. Een vreemde conclusie van deze historicus.

Verder hebben we de tekening van Giovanni Grevembroch (1731-1807). Deze kunstenaar heeft alle typische klederdrachten van Venetie geillustreerd. Hij geeft commentaar bij vele platen en beschrijft dat sommige kleding gedragen werd door professionals ter bescherming. De tekeningen van Grevembroch zijn in medische context  geanalyseerd en beschreven door de Italiaanse artsen Bonati en Zampieri in 2011. Om te stellen dat Bartholin alleen maar naar het carnaval geweest is al met al een vreemde en ongefundeerde aanname van de historicus ’t Jong.

De historicus ’t Jong geeft verder aan dat er veel afbeeldingen en schilderijen van pestepidemieën zijn waarop geen pestdokters zijn afgebeeld. Dat is waar, maar naar mijn mening nog niet een afdoende bewijs. Het kunnen immers afbeeldingen betreffen van voor 1620, dus van voor Charles de Lorne. Daar zal met tevergeefs naar de maskers zoeken. Ook weten we niet zeker, zeker niet van de eerste beschrijvingen en afbeeldingen, van ‘pestilentie’ of het daadwerkelijk de pest betrof. ‘Pest’ en ‘pestilentie’ waren verzamelbegrippen voor besmettelijke ziekten, veelal ernstige, snel verspreidende ziekten, waaronder pokken, typhus, salmonella etc. Veel van de als ‘pestis‘ beschreven epidemieën zijn epidemieën van pokken, zoals de ‘Pestis Antoniniana‘ die grote delen van het Romeinse rijk had getroffen.  Pas toen er duidelijke beschrijvingen van de verschijnselen in de literatuur werden weergegeven kon met zekerheid worden gesteld dat het om de pest ging. Verder waren er maar weinig artsen tijdens de epidemie en ook zij sneuvelden ‘als ratten’. De schilders hebben ze makkelijk kunnen missen.

Afbeelding van 'de behandeling van de pest', maar gelet op de vele builen verspreid over het hele lichaam zal dit eerder de pokken betreffen
Afbeelding van ‘de behandeling van de pest’, maar gelet op de vele builen verspreid over het hele lichaam zal dit eerder de pokken betreffen

DSC03961Ten tweede: geef mij een reden waarom de artsen zich niet hebben zouden hebben willen beschermen tegen een te direct contact met hun patiënten? Ook nu zullen artsen en verpleegkundigen beschermende kleding dragen bij hun contacten met patiënten met besmettelijke ziekten. Waarom zouden zij dat toen niet hebben willen doen? Zeer onaannemelijk! Ook al kenden zij de verwekker van de ziekte niet, een ding was hun wel duidelijk: het was een besmettelijke en zeer dodelijke ziekte. Ook een arts wil zelf niet besmet raken met een groot risico op de dood. Een kostuum zoals op de gravures uit de 17e en 18e eeuw staat afgebeeld zou hier zeker bij geholpen kunnen hebben. Laten we het omdraaien: een arts die zich zelf NIET heeft beschermd tegen de hoestende longpestlijders was niet goed bezig en tekende zijn eigen doodvonnis. Er is bekend dat pestmeesters in Schiedam beschermende kleding droegen die zij na hun werk uitdeden en op een bepaalde plaats weghingen (Schmitz, Pest in Schiedam, in Holland, regionaal-historisch tijdschrift 1971). Er spreekt zodoende meer voor dan tegen.

Markeringsteen met afbeelding van een pestdokter bij de Mur de la Peste in de Provence. Deze muur was gebouwd om de pest tegen te houden vanuit Marseille en omgeving
Markeringsteen met afbeelding van een pestdokter bij de Mur de la Peste in de Provence. Deze muur was gebouwd om de pest tegen te houden vanuit Marseille en omgeving

De pestdokters en de pestmeesters waren wel degelijk zo slim dat zij zich wisten te kleden om besmetting te voorkomen, het meest aannemelijk op de manier zoals op diverse 17e en 18e eeuwse gravures van na 1620 is weergeven en in de beschrijvingen van pestepidemieën is weergegeven. Daar kan niemand omheen.  De pestdokterskostuums zijn de Hazmat suits van de 17e en 18e eeuw.

Modern Hazmat suit voor bescherming tegen besmetting
Modern Hazmat suit voor bescherming tegen besmetting
World Health Organization officials prepare to enter Kagadi Hospital in Uganda on July 28. Photograph by Isaac Kasamani, AFP/Getty Images
World Health Organization officials prepare to enter Kagadi Hospital in Uganda on July 28.
Photograph by Isaac Kasamani, AFP/Getty Images

18 thoughts on “Plague doctors masks

  1. Een heel interessant verhaal, meneer Kompanje. En ik was inderdaad verbaasd de twee ‘echte’ maskers te zien. U hebt me echter niet volledig kunnen overtuigen. Ik kan echter wel met veel van de door u geopperde zaken meegaan. Het is inderdaad helemaal niet onwaarschijnlijk dat dokters die overtuigd waren van het besmettingsgevaar van de pest beschermende maatregelen namen. Al in de middeleeuwen worden kruiden en specerijen hiervoor aangeraden (maar ook tegen de (lijk)stank), vanaf de 16e eeuw ook tabak. De Lorme noemt inderdaad de ‘bek’ of ‘snavel’ die voor het gezicht gebonden wordt en die kruiden bevat. Ook zijn er dokters die ervan overtuigd zijn dat de pest-invloed van gladde kleding afglijdt. Zelfs in de 18e eeuw geeft Chicoynieau nog het advies om als arts en mogelijk slachtoffer zijdesoorten te dragen (de armen moeten het met camelot doen, wat een glad wolweefsel gedeeltelijk van geiten- of kamelenhaar is geweven). De Lorme verwacht goede effecten van marrokkijn, een dunne gladde leersoort van geitenhuid. Het is echter de vraag of deze maatregelen, en zeker die ver-gaande van een compleet pak in de praktijk veel werden toegepast. Geen van de Nederlandse dokters die over de pest en de maatregelen ertegen schreven, noemden ze. In de iconografie van de 17e en 18e eeuw over pest-situaties en afbeeldingen komen ze niet voor. Zelfs op het schilderij van de pest in Marseille van 1720 zie je de mannen die de lijken opruimen alleen met een doek voor hun mond en neus gebonden lopen en de dokters en magistraten, zonder zelfs die bescherming, in hun dagelijkse kostuum te paard zitten. En dat is de norm in heel Noord-West Europa. Ook Van Diemerbroeck noemt het pak niet. Citaat: “Een verhaal dat waarschijnlijk ook naar het rijk der fabelen moet worden verwezen, is dat Van Diemerbroeck tijdens zijn visites een pestpak zou hebben gedragen met daarin de lange neus vol tabak of andere kruiden. Er worden in de Tractatus geen concrete aanwijzingen gevonden waaruit het gebruik blijkt van het pestpak (dat in Italië wel gedragen werd). Dit zou zeker wel het geval zijn geweest als de auteur van mening was geweest dat het dragen van zo’n pak nuttig was” einde citaat. Toch wordt hij als zodanig afgebeeld, zoals u hierboven laat zien. Daaraan kun je merken dat het nogal makkelijk is plaatjes te manipuleren.
    Iconografisch is de gravure van Fürst de oudste (1656), die van Altzenbach, die er alleen drie stukken tekst aan toevoegde, waarschijnlijk van niet veel later. De hiervan afgeleide, veel eenvoudigere versie in spiegelbeeld, zonder tekst, bij Bartholin, dateert uit 1661. Alle andere versies, en dat is er eigenlijk maar één, die telkens werd nagetekend en die nog veel primitiever is, worden in 18e eeuwse werken gepubliceerd. De enige hiervan afwijkende is die van Fussli die een dokter bij de epidemie in Marseille moet voorstellen. Deze draagt alleen een ‘bek’ voor zijn neus en een monddoek, maar verder zijn gewone kleren, zoals die ook op het schilderij voorkomen. En dan hebben we nog een Engelse litho uit 1827 toen er al geen pest meer heerste in Europa en die dus duidelijk historiserend bedoeld is. Wat aan de 18e eeuwse uitmonstering van de man te zien is. Als bewijs valt dit plaatje dus zowiezo af. Opvallend is bij al die kopieën van het origineel dat de hoed min of meer hetzelfde blijft. Een platte bol en een brede, soms aan de zijkanten wat omhoog gebogen rand. Ook in de 18e eeuw, als dit type 17e eeuwse hoed allang niet meer gedragen wordt. De driekante steek (zie weer het schilderij van Marseille) is dan de hele eeuw de hoed van arm en rijk. De dokters gingen dus, afgaande op deze pestdoktersplaatjes, niet met hun tijd mee. Is dat zo? Nee, natuurlijk. Ze droegen wel degelijk steken. Maar er zijn dus wel lieden die dit plaatje als illustratie en zelfs frontispiece gebruiken voor boeken over de pest in de 18e eeuw, ook door doktoren, waarin de hele uitmonstering niet wordt genoemd.
    De breedgerande hoed, de lange neus en de bril zijn echter al sinds de 17e eeuw de kenmerken van Il Dottore in de Commmedia dell’Arte. Ook zijn potjeslatijn en laffe gedrag, zoals het in de tekst in de gravure van Fürst duidelijk voorkomt, zijn typerend voor hem. De gravure is van Italiaanse oorsprong (I. Colombina) en kan, niet geheel begrepen, door de Duitse graveur wat verward zijn met verhalen over doktoren die tijdens pestepidemieën met dergelijke beschermende kleding rondliepen. Het kan ook zijn dat het masker van de commedia-figuur iets te maken heeft met de kruiden-specerijen ‘bekken’, die artsen in tijden van pest droegen. Dat is best mogelijk. Bartholin die in 1643-45 in Italië was en daar Rome, Napels, Sicilië (Messina), Malta en Venetië bezocht, kan heel goed de commedia hebben gezien en verhalen over de pest van 1629-31 hebben gehoord (die van 1656 heeft hij niet meegemaakt) en wat dingen door elkaar hebben gehaald. Ik zeg niet dat het zo is, maar hij schrijft in 1661 dat ze er zo in Venetië bijliepen. Dat kan hij niet zelf gezien hebben, want er heerste geen pest en in 1656 was hij niet in Italie. Hij kan wel de dottore gezien hebben die juist in de 17e eeuw die grote hoed, bril en neus kreeg.
    Dat er dan in deze eeuw een paar ‘echte’ pestmaskers opduiken en in musea of verzamelingen terechtkomen is verrassend. Veroorloof me echter een zekere scepsis ten opzichte van deze artefacten. Ik heb teveel martelwerktuigen, kuisheidsgordels, middeleeuws huisraad etc. in musea gezien die 19e eeuwse ‘reproducties’ bleken te zijn van dingen die nooit, of in geheel andere vorm, hebben bestaan. De datering van deze stukken (1600-18e eeuw) lijken me ook nogal vaag en ik vraag me af waarop die gebaseerd is. Je kunt zijde, leer, garen en kristal nu eenmaal niet via de C14 methode of jaarringen dateren en ik zie ook nergens een glimp van de herkomst van deze stukken bij de beschrijvingen.
    Begrijp me goed: ik zeg niet dat er geen dokters in de 17e of 18e eeuw waren die beschermende maatregelen namen tegen besmetting, toen ze halverwege de 17e eeuw konden bewijzen dat dat gevaar bestond (dat pest besmettelijk was wisten ze in de 14e eeuw al en namen er in ieder geval niet dergelijke voorzorgen voor). Ik vermoed echter dat de invloed van De Lorme in dit opzicht beperkt was en dat de iconografische bewijzen verdacht zijn en (gedeeltelijk) gebaseerd (kunnen) zijn op een interactie met de Dottore uit de Commedia dell’Arte. De fysieke ‘bewijzen’ in de vorm van toevallig bewaarde pestkappen komen me zeer verdacht voor en voor ik een duidelijke bezitsgeschiedenis lees, geloof ik het niet.
    Wat ik echter het belangrijkst vind, en waar ik in het geval van de Leidse foto me over opwond, was dat er gesuggereerd wordt dat er standaard van die figuren met hoeden, snavels, brillen en lange zwarte jassen rondliepen sinds de uitbraak van de pest in 1348. En dat het verbazend is dat een plot benodigdheid in een jeugdserie uit 1969 zo invloedrijk is geweest in de verspreiding van dit misverstand tot in deze tijd toe. Gezien het bovenstaande ben ik er nog steeds niet van overtuigd dat het dragen van dat beschermende pak sinds de 17e eeuw wel in brede zin het geval was. En dat uw ‘bewijzen’ dat nog steeds niet echt zijn. Nogmaals: ik sluit niet uit dat individuele artsen dergelijke maatregelen namen, maar om dat op één gravure te baseren, die een keer professioneel en diverse keren amateuristisch werd gekopieerd te baseren, gaat mij te ver. Daarbij komen enkele vermeldingen van het dragen van die kleding in Franse, Deense en Italiaanse literatuur die duidelijk een nogal vage herkomst hebben, terwijl ze in de medische literatuur van anderen, die veel uitgebreider is, niet voorkomen. Ja, waar zelfs een plaatje aan toegevoegd wordt dat een situatie laat zien die in het boek zelf niet eens genoemd wordt.
    Je kunt verder de logische gedachte van beschermende kleding in onze tijd nu niet omdraaien en die op onze voorouders projecteren, dat gaat in tegen de wetenschap. We hebben het idee van de vooruitgangsgedachte van de beschaving als historici allang losgelaten. Het idee dat het in grote steden rond 1800 een bende was en dat men als ratten stierf aan infectieziekten, dus dat het in de middeleeuwen nog veel erger geweest moet zijn, zoiets… Dat is een verkeerde manier van denken en bij nadere bestudering klopt het ook niet. Hetzelfde geldt voor besmetting. Ons bewustzijn van bacteriën en virussen heeft ons een begrip daarvan bijgebracht. Dat had men voor 1850 niet en de verdediging tegen ziekten ging van heel andere zaken uit. Tegenover de enkele verlichte dokter die zich beschermde tegen de pest door leer te dragen en door kristal naar de ziekte te kijken en hem niet met zijn handen aan te raken, stonden er honderden die dat heel anders zagen. Je kunt nu eenmaal niet terug-interpreteren.

  2. Het blijkt toch heel moeilijk om een historicus enigszins te overtuigen. Ik kan slechts een paar eerder door mij genoemde feiten nog meer benadrukken. Allereerst de bewaard gebleven Duitse pestartsmaskers. Uiteraard heb ik er ook rekening mee gehouden met namaak te maken te hebben. De conservatoren van het Deutsches Historisches Museum in Berlijn kochten een van de twee maskers in 2006 voor bijna 10.000 Euro aan. Het lijkt mij zeer onaannemelijk dat een dergelijk hoogstaand museum een vervalsing zou aankopen voor een dergelijk bedrag. Daarnaast, als je de maskers in het echt ziet ben je er snel van overtuigt met authentieke stukken te maken te hebben. Zien is in dit geval geloven.

    Verder heb ik ondertussen zo’n vijftien uitvoerige vermeldingen van de beschermende kleding (inclusief het snavelmasker) in betrouwbare 17e eeuwse Italiaanse historische beschrijvingen van pestepidemieën kunnen traceren (die nooit of zelden eerder genoemd zijn). Ik ben deze bronnen aan het bewerken voor een wetenschappelijk artikel. Dus dat wordt vervolgt, maar is voor mij, gezien de verschillen in kleding in de verschillende steden, sluitend bewijs voor authenticiteit.
    Het klopt dat op de 18e eeuwse schilderijen lijkensjouwers staan met alleen een doekje voor de mond. Dat waren gevangenen die gedwongen werden de lijken te ruimen. Allen zijn bezweken aan de pest. Geen uitgesloten. De artsen waarvan we weten dat zij beschermende kleding droegen hebben overleefd, vele artsen en chirurgijns zonder bescherming bezweken in korte tijd aan de pest. De pest was immers een zeer besmettelijke ziekte met een zeer kort fataal verloop.

  3. Ik citeer mezelf: “ik zeg niet dat er geen dokters in de 17e of 18e eeuw waren die beschermende maatregelen namen tegen besmetting, toen ze halverwege de 17e eeuw konden bewijzen dat dat gevaar bestond” en: “Nogmaals: ik sluit niet uit dat individuele artsen dergelijke maatregelen namen, maar om dat op één gravure te baseren, die een keer professioneel en diverse keren amateuristisch werd gekopieerd te baseren, gaat mij te ver. Daarbij komen enkele vermeldingen van het dragen van die kleding in Franse, Deense en Italiaanse literatuur die duidelijk een nogal vage herkomst hebben, terwijl ze in de medische literatuur van anderen, die veel uitgebreider is, niet voorkomen.” einde citaten. Ik ben trouwens heel benieuwd naar die 15 vermeldingen in 17e eeuwse Italiaanse boeken en ben nog benieuwder of ze op elkaar lijken. Ik neem aan dat u de Franse vermelding uit 1619 (Delorme) hier niet bij betrekt? En ook de ‘snavel’ van Fussli uit 1721 niet?
    Vergeef me als ik niet onder de indruk ben van het bedrag dat voor dat ene masker is uitgegeven. Fakes met leer en stof zijn niet moeilijk te maken en ze alleen maar zien is voor mij geen bewijs. Bewijs van herkomst door een bijgeleverde geschiedenis van bezitters, eerdere veilingcatalogi, testamenten, oude beschrijvingen, etc. geven daarbij de doorslag. Niet of een museum te goeder naam en faam bekend staat; er zijn er al genoeg door heel slimme vervalsers opgelicht.
    Als laatste: de gevangenen met de monddoeken voor gingen allemaal dood, de artsen zonder beschermende kleding aan ook, maar waarom staan er dan geen artsen met wel van die kleding aan op dat schilderij? Of op alle andere min of meer allegorische kunstwerken over pest-epidemieën?

  4. Ik wil trouwens graag op de hoogte gehouden worden van uw onderzoek. Ik blijf het interessant vinden en als u echt overtuigende bewijzen op tafel kunt leggen zal ik me graag, op dat gebied, gewonnen geven. Ik ben echt niet zo’n historicus die zich opsluit in zijn ivoren toren en die geen rede wil horen. Maar het bewijs moet wel hout snijden.

  5. Als absolute leek en buitenstaander valt mij wel op dat de meeste historici het absoluut niet kunnen hebben wanneer niet historici ook eens wat historisch te melden hebben. Zelfs ooggetuige verslagen worden dan door hun onderuit gehaald. .

  6. Als “absolute leek en buitenstaander” heeft u het mis. Ik ben vele jaren leek geweest en nu ik wel afgestudeerd historicus ben heb ik wel degelijk belangstelling voor wat de amateur-historicus bijdraagt aan de wetenschap. Maar dat moet dan wel kloppen met de werkelijkheid. En bewijsbaar zijn.

  7. Ik ben onder de indruk van dit artikel. Graag zou ik net als ´henktjong´op de hoogte worden gehouden van uw nieuwe artikel en/of onderzoek.

  8. Ik blijf benieuwd, maar de constante stilte vanaf de Kompanje voorspelt niet veel goeds.
    Zo blijf ik zeer nieuwsgierig naar de herkomst van die twee 18e eeuwse pestmaskers, Ik meen dat er in de Duitse landen in de 18e eeuw geen pest meer gewoed heeft, maar dat kan ik mis hebben. In ieder geval: waar werden ze gebruikt en wie droeg ze?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s